ODKRYWAMY TAJNIKI PRAWA KARNEGO. CZĘŚĆ PIĄTA. RODZAJE DOWODÓW W POSTĘPOWANIU KARNYM.

Czy masz prawo do odmowy zeznań? Jakie są sposoby pozyskiwania dowodów? Jakie są rodzaje dowodów? Czy masz prawo do uchylenia się od odpowiedzi na pytanie? Gotowy/a na zgłębianie kolejnych tajników prawa karnego?

Oskarżony ma prawo składać wyjaśnienia; może jednak bez podania powodów odmówić odpowiedzi na poszczególne pytania lub odmówić składania wyjaśnień. O prawie tym należy go pouczyć – art. 175 §1 KPK.

Każda osoba wezwana w charakterze świadka ma obowiązek stawić się i złożyć zeznanie. Świadka, który nie może stawić się na wezwanie z powodu choroby, kalectwa lub innej nie dającej się pokonać przeszkody, można przesłuchać w miejscu pobytu tego świadka – art. 160 kpk.

Prawo do odmowy zeznań:

• przysługuje osobom najbliższym oskarżonemu – małżonkowi, dzieciom, wnukom, prawnukom, rodzicom, dziadkom, rodzeństwu, osobie pozostającej w stosunku przysposobienia, jej małżonkowi, osobie pozostającej we wspólnym pożyciu, powinowatym w tym samym stopniu lub linii tj. zięciowi, synowej, teściowej, teściowi;
• trwa pomimo ustania małżeństwa lub przysposobienia;
• nie przysługuje rodzicom zastępczym jeśli nie są osobami najbliższymi dla dziecka, byłej konkubinie, byłemu konkubentowi, rodzeństwu konkubenta lub konkubiny;

Prawo do uchylenia się od odpowiedzi na pytanie (art. 183 KPK).

Świadek może uchylić się od odpowiedzi na pytanie, jeżeli udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.

Pytania zadawane świadkowi nie mogą zmierzać do ujawnienia jego miejsca zamieszkania ani miejsca pracy, chyba że ma to znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 191 kpk).

Pamiętaj! Świadek może żądać, aby przesłuchano go na rozprawie z wyłączeniem jawności, jeżeli treść zeznań mogłaby narazić na hańbę jego lub osobę dla niego najbliższą.

Dowodu z wyjaśnień oskarżonego lub z zeznań świadka nie wolno zastępować treścią pism, zapisków lub notatek urzędowych (art. 174 kpk).

Podstawa anonimizacji danych świadka:

• gdy zachodzi uzasadniona obawa niebezpieczeństwa dla życia, zdrowia, wolności albo mienia w znacznych rozmiarach świadka lub osoby dla niego najbliższej;

Dane podlegające utajnieniu:

• umożliwiające ujawnienie tożsamości świadka, w tym danych osobowych, jeżeli nie mają one znaczenia dla rozstrzygnięcia w sprawie;

Zażalenie.

• przeprowadzana w celu wyjaśnienia sprzeczności (przesłuchanie dwóch osób na tę samą okoliczność w celu wyjaśnienia sprzeczności zachodzących pomiędzy wcześniej złożonymi przez nich zeznaniami);
• dotyczy osób przesłuchiwanych;
• nie może dotyczyć świadka anonimowego;

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 2 czerwca 2003 r. w sprawie warunków technicznych przeprowadzenia okazania (Dz. U. Nr 104, poz. 981):

• osoby przybrane do osoby okazywanej powinny być w zbliżonym wieku oraz mieć podobny do niej wzrost, tuszę, ubiór i inne cechy charakterystyczne;
• wśród osób przybranych nie mogą znajdować się funkcjonariusze organu dokonującego okazania ani osoby znane osobie przesłuchiwanej;
• jeżeli wygląd osoby okazywanej podczas okazania różni się od jej wyglądu podczas zdarzenia stanowiącego przedmiot postępowania, zamieszcza się o tym stosowną wzmiankę w protokole czynności;
• organ dokonujący okazania powinien zapewnić, aby wygląd osoby okazywanej nie różnił się podczas okazania od jej wyglądu podczas zdarzenia stanowiącego przedmiot postępowania;

Pamiętaj! „Nie można zmusić oskarżonego do aktywnego udziału w okazaniu, np. przez poruszanie się w określony sposób, wypowiadanie określonych kwestii, gdyż wówczas obowiązuje zasada ogólna z art. 74 § 1 – a więc prawo do niedostarczania w sposób aktywny dowodów przeciwko sobie” M. Kurowski [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany, red. D. Świecki, LEX/el. 2025, art. 173.

• w zależności od polecenia organu procesowego biegły składa opinię ustnie lub na piśmie – art. 200 kpk;

Dowodem rzeczowym jest wszystko, co ma związek z przestępstwem.

Dowody rzeczowe to zarówno przedmioty jak i rzeczy, które:

Przedmioty, które mogą być wykorzystane jako dowody rzeczowe:

• broń, amunicja, materiały wybuchowe lub łatwopalne, materiały radioaktywne, substancje trujące, duszące lub parzące, środki odurzające, substancje psychotropowe lub ich preparaty oraz prekursory kategorii 1 (art. 232a KPK), skradzione pieniądze, papiery wartościowe, inne kosztowności, przywłaszczone rzeczy ruchome etc.

Mogą być odczytywane na rozprawie wszelkie dokumenty prywatne, powstałe poza postępowaniem karnym, w szczególności oświadczenia, publikacje, listy oraz notatki – art. 393 §3 KPK.

W razie potrzeby dokonuje się oględzin miejsca, osoby lub rzeczy (art. 207 § 1 kpk).

• obejmują zarówno pomieszczenia, jak i przestrzenie otwarte;
• „wizja lokalna jest czynnością procesową usytuowaną pomiędzy oględzinami a eksperymentem procesowym (zob. wyrok SA w Krakowie z 6.09.2016 r., II AKa 116/16);

• barwa, kształt, wielkość, konsystencja, usytuowanie przedmiotu odpowiednie pomiary;

• oględzin powinna dokonać osoba tej samej płci, chyba że łączą się z tym szczególne trudności (utrata lub znaczne zniekształcenie dowodów);
• inne osoby odmiennej płci mogą być obecne tylko w razie konieczności;
• są to oględziny zewnętrzne ciała oraz inne badania niepołączone z naruszeniem integralności ciała (pobranie krwi, włosów, odcisków palców, wymazu ze śluzówki policzków, fotografowanie, okazanie w celach rozpoznawczych innym osobom (art. 74 § 2 kpk);
• w razie odmowy poddania się oględzinom oskarżonego lub osobę podejrzaną można zatrzymać i przymusowo doprowadzić, a także stosować wobec nich siłę fizyczną lub środki techniczne służące obezwładnieniu, w zakresie niezbędnym do wykonania danej czynności (art. 74 § 3a kpk);
• gdy świadek jest jednocześnie pokrzywdzonym – obowiązek poddania się oględzinom, gdy karalność przestępstwa zależy od stanu jego zdrowia (art. 192 § 1 kpk);
• istnieje wątpliwość co do stanu psychicznego świadka, jego stanu rozwoju umysłowego, zdolności postrzegania lub odtwarzania przez niego postrzeżeń – sąd lub prokurator może zarządzić przesłuchanie świadka z udziałem biegłego lekarza lub biegłego psychologa (art. 192 § 2 kpk);

(art. 209 § 1-5 kp

Oględzin dokonuje:

• prokurator, a w postępowaniu sądowym sąd, z udziałem biegłego lekarza, w miarę możności z zakresu medycyny sądowej;
• Policja z obowiązkiem niezwłocznego powiadomienia prokuratora – w wypadkach niecierpiących zwłoki;

Oględzin zwłok dokonuje się na miejscu ich znalezienia. Do czasu przybycia biegłego oraz prokuratora lub sądu przemieszczać lub poruszać zwłoki można tylko w razie konieczności.

Policjant może na podstawie art. 211 kpk przeprowadzić eksperyment procesowy jednorazowo lub kilkakrotnie, w każdym stadium postępowania, również w toku dokonywania innych czynności, w celu:

• sprawdzenia, czy przestępstwo mogło być popełnione w określonych warunkach;
• sprawdzenia, czy określona osoba mogła w danych warunkach popełnić przestępstwo;
• ustalenia, czy przestępstwo mogło być popełnione w określony sposób;
• ustalenia możliwości wystąpienia określonych skutków przestępstwa w wyniku działania sprawcy;
• sprawdzenia prawdziwości zeznań lub wyjaśnień;
• wyjaśnienia sprzeczności w zeznaniach lub wyjaśnieniach;
• ujawnienia dowodów przestępstwa, w tym śladów przestępstwa.

Eksperymentu procesowego nie dokonuje się, jeżeli jego przeprowadzenie może:

• zagrażać życiu lub zdrowiu uczestników;
• łączyć się z udziałem pokrzywdzonego, o którym mowa w art. 185a, art. 185b lub art. 185c (małoletni);
• łączyć się z udziałem osób, o których mowa w art. 192 §3 kpk, chyba że wyrażą zgodę;
• zagrażać ujawnieniem tajemnicy prawnie chronionej;
• uwłaczać godności osobistej uczestników;
• zagrażać mieniu w rozmiarach niewspółmiernych do znaczenia eksperymentu;
• łączyć się z przybraniem do czynności zwłok;

Wskazówka – art. 211 kpk, wytyczne Nr 3 Komendanta Głównego Policji z dnia 30 sierpnia 2017 r. w sprawie wykonywania niektórych czynności dochodzeniowo-śledczych przez policjantów (Dz. Urz. KGP z 2017 r. poz. 59 z późn. zm.)

(art. 217 kpk)

(art. 220, 221,224 kpk)

• przeszukania może dokonać prokurator albo na polecenie sądu lub prokuratora Policja, a w wypadkach wskazanych w ustawie – także inny organ;
• postanowienie sądu lub prokuratora należy okazać osobie, u której przeszukanie ma być przeprowadzone;
• w wypadkach niecierpiących zwłoki, jeżeli postanowienie sądu lub prokuratora nie mogło zostać wydane, organ dokonujący przeszukania okazuje nakaz kierownika swojej jednostki lub legitymację służbową, a następnie zwraca się niezwłocznie do sądu lub prokuratora o zatwierdzenie przeszukania;
• postanowienie sądu lub prokuratora w przedmiocie zatwierdzenia należy doręczyć osobie, u której dokonano przeszukania, w terminie 7 dni od daty czynności;
• na zgłoszone do protokołu żądanie tej osoby, o prawie zgłoszenia żądania należy ją pouczyć;

Pamiętaj! „Przed rozpoczęciem przeszukania należy osobę, u której ma nastąpić ta czynność, zawiadomić o jego celu i wezwać do wydania poszukiwanych przedmiotów” (art. 224 § 1 kpk.).

• wykrycie lub zatrzymanie albo przymusowe doprowadzenie osoby podejrzanej (art. 219 kpk);
• znalezienie rzeczy mogących stanowić dowód w sprawie lub podlegających zajęciu w postępowaniu karnym;
• wszystkie czynności związane z przeszukaniem powinny być utrwalone w formie protokołu (art. 229 kpk.);

Przeszukanie osoby, miejsca, rzeczy i systemu informatycznego oraz zatrzymanie rzeczy i danych informatycznych wymaga spisania protokołu (art. 143 kpk).

Protokół powinien zawierać:

• oznaczenie czynności, jej czasu i miejsca oraz osób w niej uczestniczących;
• przebieg czynności oraz oświadczenia i wnioski jej uczestników;
• wydane w toku czynności postanowienia i zarządzenia, a jeżeli postanowienie lub zarządzenie sporządzono osobno – wzmiankę o jego wydaniu;
• oznaczenie sprawy, w związku z którą dokonuje się przeszukania lub zatrzymania rzeczy;
• określenie dokładnej godziny przeprowadzenia czynności;
• listę zatrzymanych rzeczy i w miarę potrzeby ich opis;
• wskazanie polecenia sądu bądź prokuratora, na podstawie którego dokonano czynności;
• jeśli nie wydano takiego polecenia – pouczenie o prawie zgłoszenia do protokołu żądania doręczenia postanowienia w przedmiocie zatwierdzenia przeszukania (art. 229 kpk), (postanowienie doręcza się w terminie 7 dni od dnia przeszukania);
• pouczenie o prawie do złożenia zażalenia;

Zażalenie należy wnieść w terminie 7 dni od dnia doręczenia postanowienia lub dokonania czynności (art. 236 kpk).

Zażalenie rozpoznaje sąd rejonowy, w którego okręgu toczy się postępowanie.

Pamiętaj! „Przeszukanie lub zatrzymanie rzeczy powinno być dokonane zgodnie z celem tej czynności, z zachowaniem umiaru, oraz w granicach niezbędnych dla osiągnięcia celu tych czynności przy zachowaniu należytej staranności, w poszanowaniu prywatności i godności osób, których ta czynność dotyczy, oraz bez wyrządzania niepotrzebnych szkód i dolegliwości” (art. 227 kpk).

• przeszukania można dokonać w porze nocnej tylko w wypadkach niecierpiących zwłoki;
• za porę nocną uważa się czas od godziny 22 do godziny 6;
• przeszukanie rozpoczęte za dnia można prowadzić nadal mimo nastania pory nocnej;
• w porze nocnej można przeszukać lokale dostępne w tym czasie dla nieokreślonej liczby osób albo służące do przechowywania przedmiotów- art. 221 kpk;
• podczas przeszukania mieszkania mają prawo być obecni domownicy; organ prowadzący i domownik mogą wskazać świadków przybranych (art. 224 § 2 i 3 kpk);

• powinno nastąpić w miarę możliwości przez osobę tej samej płci (art. 223 kpk);
• może również objąć podręczne przedmioty należące do osoby przeszukanej;

Pamiętaj! żądanie od oskarżonego podania hasła chroniącego dostęp do informacji zapisanej na napędzie komputera – oskarżony nie ma obowiązku dostarczania dowodów na swoją niekorzyść.

 Zarządzenie kontroli i utrwalania treści rozmów przez sąd na wniosek prokuratora:

• po wszczęciu postępowania;
• w celu wykrycia i uzyskania dowodów dla toczącego się postępowania;
• lub zapobieżenia popełnieniu nowego przestępstwa;

Zarządzenie kontroli i utrwalania treści rozmów przez prokuratora:

• w wypadkach niecierpiących zwłoki;
• w terminie 3 dnizobowiązany jest zwrócić się do sądu z wnioskiem o zatwierdzenie postanowienia;
• sąd wydaje postanowienie w przedmiocie wniosku prokuratora w terminie 5 dni na posiedzeniu bez udziału stron;